پیدا كردن ثواب خاموشی – ۲
و رسول- علیه السلام- گفت: «هر كه بسیار سخن باشد بسیار سقط بود، و هر كه بسیار سقط بود بسیار گناه بود، و هر كه بسیار گناه بود آتش بوی اولیتر». و از این بود كه ابوبكر الصدیق- رضی الله عنه- سنگی اندر دهان نهاده بودی تا سخن نتوانستی گفتن، ابن مسعود گوید: هیچ چیز بزندان اولیتر از زبان نیست.
و عبید بن یونس گوید كه: هیچكس را ندیدم كه گوش بزبان داشت [گوش داشتن- مراقب بودن] كه اندر همه اعمال ویرا بد آمد. و نزدیک معاویه سخن می گفتند و احنف خاموش بود، گفتند چرا سخن نگوئی؟ گفت: اگر دروغ می گویم از حق می ترسم و اگر راست گویم از شما می ترسم. ربیع بن خثیم- رحمة الله علیه- بیست سال حدیث دنیا نكرد، و چون بامداد برخاستی قلم و كاغذ بنهادی و هر سخن كه بگفتی بر خویشتن نبشتی و شبانگاه حساب آن با خویشتن بكردی.
و بدانكه این همه فضل خاموشی را از آنست كه آفت زبان بسیارست و همیشه بیهوده فرا سر زبان می آید، و گفتن آن خوش و آسان بود و تمیز كردن میان بد و نیک دشوار شود؛ و بخاموشی از وبال آن سلامت یابد و دل و همت جمع باشد و بتفكر و ذكر بپردازد.
و بدانكه سخن چهار قسم است، یكی آنست كه همه ضررست، و یكی آنست كه در وی هم ضررست و هم منفعت، و یكی آنست كه در وی نه ضررست و نه منفعت و آن سخن فضول بود- و ضرر وی همان كفایتست كه روزگار ضایع كند، و قسم چهارم آنست كه منفعت محض است- پس سه ربع از سخن ناگفتنی است و چهار یكی گفتنی، و آن آنست كه گفت: «الا من امر بصدقة او معروف اولا اصلاح بین الناس» و حقیقت این سخن كه رسول گفت- علیه السلام-: «هر كه خاموش بود سلامت یافت» اینست، و این بنشناسی تا آفت زبان بندانی- و آن پانزده آفت است